Aydın ovasının can damarı sayılan Büyük Menderes Nehri, son yıllarda yaz aylarında bazı kesimlerde eskisine göre belirgin şekilde daha düşük bir debiyle akıyor. Nehrin çevresindeki İncirliova, Köşk ve Söke ovalarında yıllardır pamuk ve mısır eken çiftçiler, sulama suyuna erişimde giderek zorlandıklarını söylüyor. Bu değişimi sadece gözlemle değil, ölçülebilir verilerle ortaya koymak isteyen bir araştırma ekibi, havzadaki yağış, yeraltı suyu seviyesi ve ürün deseni arasındaki ilişkiyi son birkaç yıldır sistematik olarak izliyor.

Araştırmaya göre, havzadaki toplam yağış miktarında yıldan yıla dalgalanma olsa da, özellikle kış aylarındaki yağışların daha düzensiz bir hâl aldığı, bunun da yeraltı suyu beslenmesini olumsuz etkilediği gözlemleniyor. Ekipten bir araştırmacı, 'Sorun sadece o yılki yağış miktarı değil, yağışın zamanlaması. Kışın toprağın doyması gereken dönemde yeterli yağış düşmeyince, yazın kuyular daha çabuk zorlanıyor' diyor. Bu durum, özellikle su tüketimi yüksek olan pamuk tarımı için risk oluşturuyor.

Sahadaki çiftçilerin tepkisi de bu bulguları destekler nitelikte. Köşk yakınlarında yıllardır pamuk eken bir üretici, son yıllarda bazı komşularının pamuktan vazgeçip daha az su isteyen ürünlere yöneldiğini anlatıyor: 'Eskiden burada göz alabildiğine pamuk vardı. Şimdi aramızda susuzluktan mısıra, hatta bazıları buğdaya geçti. Pamuk hâlâ en kârlısı ama su yoksa kâr da yok.' Bazı üreticiler ise damla sulamaya geçerek suyu daha verimli kullanmaya çalışıyor, ancak bu yatırımın maliyeti küçük ölçekli aile işletmeleri için hâlâ önemli bir engel.

Araştırma ekibi, nehir kirliliğinin de bu tabloyu ağırlaştıran ayrı bir faktör olduğunu belirtiyor. Debinin düştüğü dönemlerde, yukarı havzadan gelen sanayi ve yerleşim kaynaklı kirleticilerin nehirdeki oranının göreli olarak arttığı, bunun da hem tarımsal sulama hem de nehir ekosistemi açısından ek bir baskı oluşturduğu ifade ediliyor. Özellikle nehrin denize döküldüğü Büyük Menderes Deltası'ndaki sulak alan ekosisteminin, hem azalan tatlı su girdisinden hem de kirlilik yükünden etkilenebileceği vurgulanıyor.

Ekip, çalışmanın nihai amacının sadece sorunu belgelemek değil, havza ölçeğinde su tahsis politikalarına veri sağlamak olduğunu söylüyor. Önerilen adımlar arasında, kuyu açma ve su çekiminin daha sıkı izlenmesi, damla sulama yatırımlarına yönelik teşviklerin artırılması ve su tüketimi düşük alternatif ürünlerin bölgeye uygun çeşitlerinin geliştirilmesi yer alıyor. Yerel ziraat odaları ve bazı kooperatifler, bu bulguların sadece akademik bir rapor olarak kalmaması, somut destek programlarına dönüşmesi gerektiği konusunda araştırmacılarla hemfikir. Ovadaki çiftçiler ise bir yandan bu yılki hasadı kurtarmaya çalışırken, bir yandan da gelecek yıllar için hangi ürüne yöneleceklerini hesaplıyor.